Film prikkelt tot een andere aanpak bij het horen van stemmen

De indrukwekkende film ‘Mijn woord tegen het mijne’ geeft een intiem en indringend kijkje in het leven van vijf mensen die stemmen in hun hoofd horen. De stemmen worden bij hen niet genegeerd maar in therapie juist aangesproken. Margreet Pereboom ziet ook bij mensen met een verstandelijke beperking kansen voor een andere aanpak van de stemmen.

Ongeveer één op de tien mensen hoort weleens stemmen, het fenomeen is dus minder zeldzaam dan vaak wordt gedacht. Goed dat er dus aandacht voor is in de film ‘Mijn woord tegen het mijne’ van Maasja Ooms, die zondag 13 september 2026 werd uitgezonden bij de NPO en is inmiddels online terug te kijken.

In de film gaat een psychiater -voor ons buiten beeld- in therapeutische sessies rechtstreeks óver en in gesprek mét de stemmen zelf. Hij nodigt ze uit om te vertellen wie ze zijn en wat ze willen bereiken. Dit is een geheel andere aanpak dan de gebruikelijke traditionele methode, namelijk onderdrukking met medicatie.

In de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking zien we ook dat het horen van stemmen diepe impact kan hebben. Daarnaast is het vaak lastig te signaleren. Mensen kunnen moeilijk woorden geven aan hetgeen er in hun hoofd gebeurt.

Mensen met een verstandelijke beperking uiten hun angsten voor de stemmen via moeilijk verstaanbaar gedrag (zoals plotse agressie, diepe terugtrekking of automutilatie). Deze film is een mooie aanleiding om hier eens met elkaar over van gedachten te wisselen.

Veilige vertaalslag
In ‘onze’ zorg kennen we ook de tijdsgeest dat stemmen direct behandeld werden met medicijnen. Dit had vele, vooral, sederende gevolgen. Mijn ervaring, als begeleidster, is dat een mens zijn identiteit kwijtraakt met alleen medicamenteuze behandeling.

De nadruk lag -destijds- op het doen verdwijnen van de stemmen. Inmiddels heb ik de ervaring dat het anders kan; wel iets minder direct dan in de documentaire te zien is. Deze rechtstreekse benadering zou ik als vaktherapeut niet aandurven.

‘Iets dat zo luid schreeuwt, heeft iets te vertellen’

Wel omarm ik het gedachtengoed om stemmen te leren kennen, want iets dat zo luid schreeuwt, heeft vast iets te vertellen. Een stemhoorder en de stemmen vragen om extra nabijheid, geduld en een veilige vertaalslag.

Daar is een samenwerking met multidisciplinair team voor nodig plus begeleiders die er onvoorwaardelijk naast staan. Pas dan kun je op zoek naar de behoefte van de persoon en de behoefte van iedere stem die van zich laat horen.

Advies: negeren
Onlangs was ik betrokken bij een oudere vrouw, die leeft met een harde, luide, mannelijke stem. Deze stem is al heel wat levensjaren met haar. Ze ervaart een enorme lijdensdruk.

Naast allerlei medicamenteuze behandelingen met onmogelijke bijwerkingen, was er ook nog een advies van een psychiater. De stemmen moest genegeerd worden. Anders zou het gedrag alleen maar toenemen.

Dit is echt gebeurd. Deze mevrouw is, al die tijd, heel eenzaam geweest met de kwade stem in haar hoofd. Het zorgde voor een enorme handelingsverlegenheid bij begeleiders en haar familie.

Dit kan echt anders is mijn ervaring. Ieder mens, dus ook iedere stem, heeft recht op een leefbaar, menswaardig bestaan (Triple-C, de menselijke behoeften als uitgangspunt).

Verkennen
In de spelkamer begon ik met deze vrouw, samen, voorzichtig met het verkennen van de stem. Niet in een directe vorm, maar via spel. Ze heeft een voorkeur voor memory. Ik koos een makkelijke vorm uit. Met plaatjes van dagelijkse dingen. We raakten daarover in gesprek met als uitgangspunt haar eigen beleving. Waarbij we voorzichtig en met beleid over gingen naar de stem.

Er komt een plaatje van een aardbei. Mevrouw houdt erg van aardbeien. Op een gegeven moment durf ik te vragen of de stem ook van aardbeien houdt. Ik ga niet zelf in gesprek, maar laat mevrouw het contact maken. Zij vraagt het, in de kamer valt een stilte als zij naar hem luistert.

In het begin geeft de stem geen antwoord. “Dat wil hij niet,” zegt ze, “hij luistert wel mee.” Dit laatste zegt ze zachtjes. Ze is bang.

‘Alle partijen moeten zich veilig voelen’

Vanuit mijn positie stel ik ze beiden gerust. In de spelkamer hoeft namelijk niets. Deze boodschap herhaal ik meerdere keren, iedere sessie weer. Het is belangrijk , voor alle partijen, dat ze zich veilig voelen.

De stem, het blijkt een directeur, houdt zich niet lang stil. Dat lag, eerlijk gezegd, ook niet in mijn lijn der verwachtingen. Hij is al zo lang aan het schreeuwen, dat is niet voor niets.

Bang
In het begin is hij vooral agressief. Hij schreeuwt dat mevrouw niet met mij mag praten. Hij dreigt om haar liefste begeleidster te vermoorden. Mevrouw is bang. Ik nodig haar uit om haar gevoelens aan de directeur te vertellen.

Mevrouw staat ineens op, ze heft haar wijsvinger, en zegt dat hij moet stoppen. “Ik word er gek van en ik kan je niet eens verstaan met dat geschreeuw.” Het is een krachtige boodschap. Ze zegt ook dat ze bang van hem wordt.

De directeur reageert hier vrijwel direct op. Hij gaat zachter tegen haar praten.

Deze verbinding is cruciaal in de behandeling. Er is verbinding tussen mevrouw en dit deel wat in haar leeft.

De stem geeft ons op een gegeven moment zelfs toestemming om elkaar verder te leren kennen. Zo blijken ze, aan de hand van de memory, allebei van aardbeien en pannenkoeken te houden. Dat schept een band. Er is ineens iets van plezier samen.

Stress
Nu zou het een mooi, sprookjesachtig, einde zijn als ik kon schrijven ‘…en ze leefden nog lang en gelukkig’. Dat is, helaas, niet het geval. De directeur laat nog te vaak, te veel en te hard van zich horen. De stem neemt toe als ze stress of lichamelijke klachten heeft. Omdat ze ouder wordt, gebeurt dit vaker.

We weten niet waar en wanneer de directeur in het leven van mevrouw is gekomen. We zijn er niet achter gekomen wat zijn doel is. Wil hij ‘iets’ beschermen? Is er een geheim, zoals te zien is bij de stemmenhoorders in de documentaire?

De verstandelijke beperking van mevrouw vraagt van ons allen iets anders. Ze heeft geen reflectief vermogen en kan zich niet alles herinneren. In dit proces zijn haar begeleiders van enorme waarde. Zij geven mevrouw hun onvoorwaardelijke steun, én ze zijn inmiddels in relatie met de directeur.

Als mevrouw gaat slapen, wensen ze de directeur óók een goede nacht. Ze vragen, gedurende de dag, hoe het met hem gaat en of hij nog iets te zeggen heeft. Ze helpen mevrouw als hij dreigend is. Soms zeggen ze dat hij nu even zijn mond moet houden, omdat ze even willen eten.

Er is ook ruimte voor een grapje. Kan de directeur even achter zijn bureau vandaan komen en gezellig mee doen? Kan de directeur niet even wat geld voor ons regelen voor een uitje?

Mevrouw heeft veel plezier om deze grapjes. Ze wijst dan naar haar voorhoofd, alsof de begeleiders gek zijn geworden. Dit kan tenslotte helemaal niet.

‘Mevrouw hoeft het niet meer alleen te doen’

Zo goed en kwaad als het gaat, geven ze gezamenlijk hun leven vorm. Ze gaan naar de dagbesteding, zwemmen en de gym. Winkelen doet mevrouw met veel plezier, terwijl de directeur hard moppert. De belofte om daarna pannenkoeken te eten met aardbeien is een mooi, heerlijk vooruitzicht. Het maakt het leven draaglijk. Mevrouw hoeft het niet meer alleen te doen. Dat is winst!

Zorgvuldig
Bovenstaande aanpak is niet geheel zonder gevaren. Ik ben er van overtuigd dat je hier zorgvuldig mee aan de slag moet gaan. Een visie met menswaardigheid als uitgangspunt, kennis van zaken, een goede beeldvorming en samenwerking met andere disciplines is van groot belang. Ook een team moet de juiste ondersteuning krijgen.

De film is een mooie ingang om het gesprek hierover met elkaar aan te gaan en ervaringen te delen. Één ding staat voor mij namelijk vast: ‘Wanneer we echt durven te luisteren is er zoveel meer mogelijk.’  |  Door Margreet Pereboom

Naschrift: Uit privacyoverwegingen  en uit respect voor mevrouw en de directeur zijn namen onvermeld gebleven en de rollen gefingeerd.

Deel hieronder jouw ervaring of mail je reactie naar redactie@klik.org.

Bekijk de film ‘Mijn woord tegen het mijne’ op NPOdoc.nl. Een tip is ook het boek ‘Stemmen horen begrijpelijk maken. Een praktische handleiding’.