Paniekaanvallen

Clementine stelde de volgende vraag:
Ik heb een zus die verstandelijk gehandicapt is en sinds twee jaar in een instelling woont. Op het eerste gezicht lijkt er niets aan de hand te zijn met haar. Sommige mensen kijken zelfs vreemd op als ze horen dat ze een verstandelijke beperking heeft. Ze begrijpt echter niet alles en kan snel in paniek raken. Ze gilt het dan uit en geeft zichzelf luidkeels opdrachten. Mijn ouders hadden er al geen verklaring voor en voelden zich machteloos. Medebewoners en hulpverleners kijken er van op en zeggen er steeds vaker wat van. De huisarts ziet mijn zus alleen als ze rustig en vrolijk is. Volgens hem is er verder niks mis met haar. Heeft u eerder gehoord over dit soort gedrag of weet u waar ik verder kan informereren?

Advies
Er is een aantal aspecten te onderscheiden:
1. De gedragingen die met paniek te maken hebben, kwamen ook in het verleden in de thuissituatie voor.  Blijkbaar staan de uitingen in schril contrast met het gedrag dat je zus laat zien op andere momenten.
2. Er is sprake van probleemgedrag dat al langere tijd bestaat, maar niet altijd gezien wordt door hulpverleners omdat het niet zo vaak voorkomt of omdat je zus zich wel goed kan houden op momenten dat ze door hen gezien wordt.
3. Zowel je zus als haar omgeving lijdt er onder.

Hoewel me niet duidelijk is wat precies het cognitief niveau van je zus is, begrijp ik wel dat een gesprek met haar goed mogelijk is. Mijn suggestie is dan ook om daarmee te beginnen. Praat met haar over haar gedrag en ga niet uitvoering in op 'hoe het allemaal gekomen is'. Probeer samen met haar in kaart te brengen wat zij voelt wanneer ze gespannen raakt. Wanneer iemand zo gespannen wordt dat hij of zij de controle verliest, gebeuren er veel dingen tegelijk. Er zijn lichamelijke reacties: het hart klopt sneller, het bloed stroomt snel rond, maag en darmen stoppen met het verteren van voedsel, de ademhaling gaat vlug. Ook het denken verloopt anders, als gevolg van eerdere ervaringen: 'het lukt me toch niet', 'zie je wel dat niemand te vertrouwen is', 'ze moeten me weer hebben'. Maak samen met je zus een lijst van wat ze allemaal voelt wanneer de spanning stijgt. Vervolgens ga je met die lijst dusdanig oefenen dat de signalen van spanning, eerder dan voorheen, door je zus ervaren worden.
De volgende stap is dan dat ze anders leert te reageren op de signalen, zodat paniekaanvallen of escalaties minder vaak voorkomen. Op deze manier krijgt ze meer grip op haar gevoelens en op het daaraan gekoppelde gedrag. Dit traject zou bijvoorbeeld gedaan kunnen worden door een psychomotorisch therapeut. De volgende publicatie zou hierbij behulpzaam kunnen zijn: 'Minder vaak uit de bocht, om leren gaan met spanningen' van Gert-Jan Verberne en Wilmien Verzijl.

Parallel daaraan kan er een signaleringsplan gemaakt worden voor haar omgeving. Net zoals zij zelf dus de signalen moet leren herkennen, moet haar omgeving dat ook. Met behulp van een signaleringsplan kunnen de signalen die de omgeving waarneemt, gekoppeld worden aan een duidelijke manier van benaderen en handelen. Wanneer het de omgeving lukt om de signalen ook in een vroeg stadium te herkennen, kunnen mogelijk de escalaties afnemen en misschien zelfs voorkomen worden. Deze signaleringsplannen zijn er in vele varianten en wellicht is er een gangbaar bij de zorginstelling waar uw zus nu verblijft.

Jan Oostrom, gedragswetenschapper