Naar aanleiding van de dood van een bewoner van een instelling voor verstandelijk gehandicapten werd op de Zweedse televisie aandacht besteed aan agressiebeteugeling in de zorg. De methode waarom het gaat wordt ook in Nederland wel eens toegepast.

Waar gaat het om? Een cliënt wordt wegens gewelddadig of zelfbeschadigend gedrag met fysieke overmacht op zijn buik gelegd. Vervolgens gaat een begeleider op hem zitten, of drukt met de knie op de rugholte, en fixeert eventueel de armen met een dubbele polsgreep op de rug. Met zijn lichaamsgewicht fixeert hij de benen. De cliënt is zo volledig onder controle. De bedoeling is dat hij kalmeert, maar dat zal niet onmiddellijk gebeuren. Hij kan schreeuwen en proberen zich te bevrijden. De energie die daarvoor nodig is komt uit de buik (buikademhaling). In die toestand moet de cliënt de mogelijkheid hebben voor maximale buikademhaling. Maar door het gewicht van de begeleider wordt de buikademhaling (energie uit de buik) afgeklemd en naar de borstkas gestuwd. De cliënt kan zich niet uiten en zijn adem niet kwijt. Het risico van verstikking, door zuurstofgebrek, is daarom groot.
In trainingen oefenen begeleiders wel hoe het voelt om in zo’n benarde positie te verkeren, maar daarbij gaat het nooit om dat gevoel van verstikking. Proberen los te komen is dan uitsluitend een fysiek spel. Het is geen existentiële emotionele toestand.

Bewoners worden vaker op deze manier in bedwang gehouden, zo werd duidelijk in de Zweedse televisiereportage. De methode wordt als legaal beschouwd, omdat de politie hem toepast. Begeleiders in instellingen leren deze methode aan voor noodsituaties. In de jaren ‘90 zijn in Zweden meerdere mensen gestorven nadat politieagenten hen op deze manier in bedwang hielden. Dat heeft ertoe geleid dat de Zweedse politie deze methode niet meer gebruikt bij arrestaties.
Het beteugelen van een agressieve of zelfverwondende cliënt is van een andere orde. Bij een arrestatie werd de arrestant binnen enkele minuten van handboeien voorzien en daarna kon hij weer opstaan. In de zorgsector gaat dat meestal niet zo snel. Bij de bewoner in het Zweedse tv-programma duurde het 5 tot 10 minuten, waarna hij is gestikt.

Het is vaak wenselijk, en meestal noodzakelijk, om een gewelddadige cliënt in bedwang te houden. Het kan gebeuren dat één personeelslid dat voor elkaar moet zien te krijgen. Het is dan ook begrijpelijk dat de snelste en effectiefste methode voor beteugeling wordt toegepast. Maar ik vind het ernstig als hulpverleners voor dergelijke noodsituaties een methode aangeleerd krijgen die levensbedreigend kan zijn. Het blijft zoeken naar alternatieven voor moeilijke situaties.

Geuk Schuur, andragoog
auteur van Omgaan met agressie